Doãn An Nhiên

Kiểm duyệt không ác, nhưng tri thức bị chặn

Một ghi chú về vô minh thể chế trong toàn trị “mềm”

<=== Photo: Pixabay

Tôi gửi một bản thảo về cải cách thể chế cho một nhà xuất bản trong nước, với thiện chí rõ ràng: phân tích giới hạn hiện hữu, chỉ ra những nghẽn tắc nhận thức, và đề xuất cách tháo gỡ mang tính xây dựng. Bản thảo không kêu gọi đối kháng, không phủ nhận thành tựu, cũng không sử dụng ngôn ngữ kích động. Nó được viết trong tinh thần cải cách từ bên trong, với niềm tin rằng tri thức trung thực là điều kiện cần để cải cách có ý nghĩa.

Người đọc bản thảo là một kiểm duyệt viên quen biết. Anh đọc kỹ, phản hồi lịch sự, và cuối cùng từ chối “khéo”. Lý do được đưa ra quen thuộc và mơ hồ: “chủ đề nhạy cảm”, “bối cảnh chưa phù hợp”, “có chỗ viết ‘thẳng’ quá”, “khó qua khâu thẩm định”. Không có dòng nào bị chỉ ra là sai sự thật; cũng không có luận điểm nào bị bác bỏ về mặt học thuật. Quyết định từ chối không mang tính đối đầu, mà mang dáng dấp của một sự quản lý rủi ro.

Điều đáng nói là: kiểm duyệt viên ấy không hề ác với tôi. Anh không có động cơ gây hại, không tìm kiếm trừng phạt, và thậm chí còn chia sẻ sự tiếc nuối cá nhân. Anh chỉ đang thực thi nhiệm vụ trong một hệ thống nơi tiêu chí kiểm duyệt không được định nghĩa rõ ràng, nhưng rủi ro chính trị thì được cảm nhận rất cụ thể. Chính ở điểm này, biện chứng giữa vô minh thể chế và vô minh cá nhân bộc lộ trọn vẹn.

Về phía cá nhân, kiểm duyệt viên hành xử hợp lý theo vị trí chức năng của mình. Anh biết đủ để nhận diện rủi ro, nhưng không có thẩm quyền – và cũng không có động lực thể chế – để chất vấn toàn bộ logic của hệ thống kiểm duyệt. Trách nhiệm được phân mảnh: anh không phải người đặt ra tiêu chí “nhạy cảm”, cũng không phải người chịu trách nhiệm cuối cùng cho việc tri thức nào được phép lưu thông. Sự tuân thủ của anh vì thế không cần đến ác ý, mà chỉ cần sự chấp nhận vai trò.

Về phía thể chế, chính sự mơ hồ có kiểm soát của các tiêu chí kiểm duyệt lại là công cụ vận hành hiệu quả. Khi “nhạy cảm” không được định nghĩa, mọi văn bản đều tiềm ẩn rủi ro; khi rủi ro không được lượng hóa, sự thận trọng cá nhân trở thành tuyến phòng thủ chính. Thể chế không cần ban hành lệnh cấm rõ ràng, cũng không cần đàn áp trực diện. Nó để cho các tác nhân trung gian tự điều chỉnh hành vi, tự thu hẹp không gian diễn đạt, và tự nội tâm hóa giới hạn cho phép.

Ở đây, có thể nhận ra điều Hannah Arendt gọi là “sự bình thường của cái ác”: cái ác không xuất hiện như hành vi tàn bạo, mà như kết quả tích lũy của những quyết định hợp lệ, đúng quy trình, không ai chịu trách nhiệm toàn phần. Michel Foucault giúp ta thấy quyền lực vận hành hiệu quả nhất khi nó tổ chức giới hạn nhận thức, không phải bằng cấm đoán thô bạo, mà bằng chuẩn hóa sự thận trọng. Còn với Gramsci, sự đồng thuận thụ động – trong đó ổn định và “tính khả thi” được ưu tiên hơn phản tư – chính là nền tảng để trật tự ấy tự tái sản xuất.

Từ góc nhìn này, kiểm duyệt không phải là một hành vi cá nhân đáng lên án, mà là một cơ chế nhận thức bị khóa. Nó không nhằm tiêu diệt cải cách, mà vô hiệu hóa khả năng học tập của hệ thống từ những phản tư nghiêm túc. Khi mọi phân tích thể chế đều có thể bị xếp vào vùng “nhạy cảm”, cải cách chỉ còn có thể tồn tại như khẩu hiệu hoặc điều chỉnh kỹ thuật nhỏ, không chạm đến nền tảng quyền lực và tri thức.

Trải nghiệm bị từ chối bản thảo vì thế không chỉ là một thất vọng cá nhân. Nó là một minh họa sống động cho một trạng thái rộng hơn: nơi không ai cần phải “ác”, nhưng tri thức vẫn bị chặn lại; nơi không có xung đột công khai, nhưng năng lực tự hiểu của hệ thống ngày càng suy giảm. Trong trạng thái ấy, cải cách tiếp tục được nói đến, nhưng điều kiện nhận thức để cải cách thành công thì bị âm thầm rút cạn.

Bài viết này không nhằm kêu gọi bãi bỏ kiểm duyệt trong một đêm, cũng không quy kết trách nhiệm đạo đức cho những người đang làm công việc kiểm duyệt. Nó chỉ đặt ra một câu hỏi khiêm tốn nhưng cần thiết: nếu một hệ thống không cho phép những phản tư trung thực, mang tính xây dựng, và được viết với thiện chí cải cách lưu thông, thì làm sao hệ thống ấy có thể biết được rằng mình đang cải cách đúng hay sai? Khi vô minh được tổ chức một cách bình thường, ổn định không còn là nền tảng của phát triển, mà trở thành giới hạn vô hình của chính nó.

Doãn An Nhiên
22.02.2026

…………………

Hậu ký của người quan sát:

Tôi viết những dòng này không với tư cách nạn nhân của kiểm duyệt, mà như một người quan sát đứng đủ gần để nhận ra sự vận hành bình thường của nó. Trải nghiệm bản thảo bị từ chối không để lại xung đột cá nhân nào, cũng không tạo ra cảm giác bị đàn áp trực diện. Điều đọng lại, trái lại, là một cảm giác trống: không có điểm sai cụ thể để tranh luận, không có tiêu chí rõ ràng để phản biện, và không có không gian thể chế để tiếp tục đối thoại. Chính sự trống đó mới là điều đáng suy ngẫm. Nó cho thấy kiểm duyệt trong bối cảnh toàn trị “mềm” không cần đến sự thù địch, mà chỉ cần sự im lặng được tổ chức tốt. Viết ra điều này, với một nickname và khoảng cách học thuật cần thiết, không nhằm vượt qua giới hạn nào, mà để ghi lại một kinh nghiệm nhận thức: nơi tri thức không bị bác bỏ vì sai, mà vì không có chỗ đứng an toàn để tồn tại.

Direct link: https://caidinh.com/trangluu2/diendan/kiemduyetkhongac.html