Nguyên Trí – Hồ Thanh Trước

AI (Artificial Intelligence): Trí Thông Minh hay Trí Tuệ?

Dưới cái nhìn của người phật tử, chúng ta tự hỏi, Artificial Intelligence (AI) là Trí Thức, Trí Thông Minh hay Trí Tuệ?

Nhưng trước tiên, xin nhắc lại các định nghĩa về Trí Thức, Trí Tuệ, Trí Thông Minh trong Phật Giáo:

• Theo định nghĩa Phật giáo, trí thức là do sự học hỏi, huân tập, tích tụ kinh nghiệm trong đời sống, trong những môi trường chung quanh. Như hấp thụ kinh nghiệm qua các lãnh vực của đời sống từ trong gia đình, nhà trường và xã hội. Phật giáo gọi đây là Hữu sư trí. Tức thứ trí do vay mượn bên ngoài đem vào mà tạm có.

• Trí tuệ trong Phật Giáo còn gọi là Vô sư trí, tức trí tuệ không do sự vay mượn bên ngoài. Tự nó sẵn có, nhưng sở dĩ nó không hiển lộ được là do phiền não che ngăn. Một khi phiền não không còn, thì trí tuệ sẽ hiện bày. Trí tuệ được phát khởi do nghiêm trì giới luật và giữ tâm tịch tĩnh.

• Trong Kinh Bát Nạn, Đức Phật dạy rằng: nạn thứ bảy đối với người tu phạm hạnh là tuy được sanh vào chốn văn minh, không điếc, không câm, không dùng tay thay lời, có thể hiểu, nói nghĩa thiện ác, có Trí Thông Minh được học hỏi nhưng lại có tà kiến, điên đảo, không tin chính pháp, không biết tu hành để được giải thoát sinh tử khổ đau.

Tóm lại, trí thức, trí thông minh còn trong phạm vi phân biệt, chấp trước bởi do tích tụ kinh nghiệm vay mượn bên ngoài mà có. Đây là thứ trí thức thuộc Hữu lậu pháp. Ngược lại, trí huệ là cái trí sẵn có không do vay mượn bên ngoài. Trí tuệ không còn vô minh phiền não che ngăn, thì gọi đó là trí huệ cứu cánh.

Artificial Intelligence (AI) trong Việt ngữ thường được gọi là Trí tuệ nhân tạo là một lãnh vực hấp dẫn giúp thu hẹp khoảng cách giữa trí thông minh con người và hệ thống máy tính.

Dưới cái nhìn của người Phật tử, chúng ta tự hỏi AI có nên được gọi là Trí Tuệ Nhân Tạo hay chỉ là Trí Thông Minh Nhân Tạo?

Nhưng Trí tuệ Nhân tạo là gì?

AI đề cập đến các hệ thống máy tính có khả năng thực hiện các nhiệm vụ tương đương trí thông minh của con người như nhận dạng giọng nói, nhận dạng mẫu, tự đưa ra quyết định trước một vấn đề, với độ chính xác cao và nhanh chóng hơn. Ngày nay, trí tuệ nhân tạo có mặt ở khắp mọi nơi xung quanh chúng ta. Chúng ta không thể không nhận thức được nó và không thể không sử dụng nó trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta.

Nếu AI gây ra nhiều tranh luận thì đó là vì nó vừa tạo được thành quả đáng kinh ngạc trong nhiều lãnh vực y khoa hoặc truyền thông, thông tin, v.v…, nhưng đồng thời gây không ít điều đáng lo sợ trong một vài lãnh vực áp dụng khác.

Chúng ta thử tạm xét nghiệm các ưu và nhược điểm của AI.

A. Ưu điểm của AI

Không thể phủ nhận có rất nhiều lợi ích khi sử dụng AI. Lý do khiến nó trở nên phổ biến như vậy, đó là kỹ thuật AI về nhiều mặt giúp cuộc sống của chúng ta tốt hơn, dễ dàng hơn hoặc ít lỗi lầm hơn.

Con người thật tuyệt vời. Thực sự, chúng ta rất tuyệt vời. Nhưng chúng ta không hoàn hảo. Sau vài giờ ngồi trước màn hình computer, chúng ta có thể hơi mệt mỏi, hơi cẩu thả. Thông thường với trí thông minh của chúng ta, không có điều gì mà sau một bữa ăn trưa, một ly cà phê và dạo một vòng quanh khu công viên gần nhiệm sở mà không tìm được giải pháp, nhưng việc không tìm được một giải pháp vẫn xảy ra.

Ngay cả khi chúng ta tươi tỉnh vào đầu ngày, chúng ta có thể hơi bị phân tâm bởi những gì đang diễn ra ở nhà, trong cuộc sống gia đình. Có thể chúng ta đang trải qua một cuộc chia tay khó khăn, hoặc đội banh của chúng ta đã thua đêm qua, hoặc ai đó đã cản đường chúng ta trên đường đi làm.

Bất kỳ vì lý do là gì đi nữa thì việc tâm trí chúng ta luôn chuyển đổi thiếu chú ý là điều bình thường, trong Phật Giáo gọi là Tâm Viên Ý Mã.

Những sự thiếu chú ý này có thể dẫn đến sai lầm. Gõ sai số trong phương trình toán học, thiếu một dòng trong việc lập chương trình computer hoặc trong trường hợp việc nặng nhọc như trong nhà máy, những sai lầm lớn hơn có thể dẫn đến thương tích hoặc thậm chí tử vong.

Nói về sự mệt mỏi, AI không gặp phải tình trạng thiếu đường hay cần một chút caffeine để vượt qua cơn suy thoái lúc 3 giờ chiều. Chỉ cần bật nguồn, algorithms có thể hoạt động 24 giờ một ngày, 7 ngày một tuần mà không cần nghỉ ngơi.

Chương trình AI không chỉ có thể chạy liên tục mà còn chạy ổn định. Nó sẽ làm những nhiệm vụ giống nhau, theo cùng một tiêu chuẩn, mãi mãi.

Đối với những công việc lặp đi lặp lại, AI trở thành nhân viên tốt hơn nhiều so với con người. Nó dẫn đến ít lỗi hơn, ít thời gian ngừng hoạt động hơn và mức độ an toàn cao hơn. Phân tích lượng dữ kiện lớn - nhanh chóng hơn chúng gấp bội phần.

Chúng ta không thể sánh được với AI khi phân tích các tập dữ kiện lớn. Để một con người xem qua 10.000 dòng dữ kiện trên bảng tính sẽ mất vài ngày, nếu không phải là vài tuần. AI có thể làm điều đó trong vài phút hoặc ngắn hơn.

B. Nhược điểm của AI

Nhưng không phải tất cả đều mang một màu sắc trong sáng. Tất nhiên có những nhược điểm nhất định khi sử dụng AI trong công việc của chúng ta. Điều đó không có nghĩa là chúng ta không nên sử dụng AI, nhưng điều quan trọng là chúng ta phải hiểu những hạn chế của nó để có thể triển khai nó theo đúng cách.

1. Thiếu sáng tạo

AI đưa ra quyết định dựa trên những gì đã xảy ra trong quá khứ. Theo định nghĩa thì việc tìm ra những sáng tạo mới để xem xét các vấn đề hoặc tình huống hiện hành là không còn phù hợp. Hiện nay, theo nhiều cách, quá khứ là một hướng dẫn rất tốt về những gì có thể xảy ra trong tương lai, nhưng nó sẽ không hoàn hảo. Tuy nhiên AI vẫn còn trong thời kỳ phát triển nên vấn đề sáng tạo do AI có thể tiến triển trong tương lai.

2. Giảm việc làm

Chúng ta đang phân vân về vấn đề này, đây là lập luận chung chống lại việc sử dụng AI.

Một số ứng dụng của AI không ảnh hưởng đến việc làm của con người. Thí dụ: AI quán sát môi trường chung quanh chiếc xe của chúng ta trên đường phố và tự động điều khiển hệ thống thắng trong trường hợp có thể xảy ra va chạm bất ngờ. Điều này không thay thế một công việc của một người, ngược lại nó giúp tránh mọi tình huống xấu.

Trong khi đó một robot được trợ lực bởi AI lắp ráp những chiếc xe đó trong nhà máy, có lẽ nó đang thay thế con người và những người này sẽ mất việc!

Điểm quan trọng là hiện tại AI đang hướng tới mục tiêu thay thế các công việc nguy hiểm và lặp đi lặp lại. Do đó con người có thể chuyển sang làm công việc mang lại nhiều khả năng tư duy sáng tạo hơn, điều này có thể mang lại cảm giác thỏa mãn hơn.

Kỹ thuật AI cũng sẽ cho phép phát minh và nhiều công cụ trợ giúp người lao động làm việc hiệu quả hơn. Nhìn chung, chúng ta tin rằng AI có tác động tích cực đối với lực lượng lao động con người về lâu dài, nhưng điều đó không có nghĩa là sẽ không có một số khó khăn ngày càng tăng ở từng giai đoạn trong việc phát triển AI.

Điều này làm tôi nhớ lại năm đầu tiên khi bước chân vào ngành học Robotics, bài học đầu tiên là: THE THREE LAWS OF ROBOTICS APPLICATIONS.

Ba Đạo Luật Trong Việc Ứng Dụng Robotics:

• Robots must continue to replace people on dangerous jobs. (This benefits all.)
  Robot chỉ được thay thế con người trong những công việc nguy hiểm. (Điều này mang lại lợi ích cho tất cả.)

• Robots must continue to replace people on jobs people do not wants to do. (This also benefits all.)
  Robot chỉ được thay thế con người trong những công việc mà con người không muốn làm. (Điều này cũng mang lại lợi ích cho tất cả.)

• Robots should replace people on jobs robots do more economically. (This will initially disadvantage many, but inevitably will benefit all as in the first and second laws.)
  Robot chỉ nên được thay thế con người trong những công việc mà robot làm sẽ mang lại nhiều lợi ích kinh tế hơn. (Điều này ban đầu sẽ gây bất lợi cho nhiều người, nhưng chắc chắn sẽ có lợi cho tất cả mọi người như ở định luật thứ nhất và thứ hai.)

3. Tình huống khó xử về luân lý, đạo đức

AI hoàn toàn là logic. Nó đưa ra quyết định dựa trên các thông số đặt trước, không có nhiều linh động và cảm xúc. Trong nhiều trường hợp, đây là điều tích cực vì những quy tắc cố định này là một phần cho phép nó phân tích và dự đoán lượng dữ liệu khổng lồ.

Tuy nhiên, điều này gây khó khăn cho việc kết hợp các lãnh vực như đạo đức và luân lý trong algorithm. Vì kết quả về phẩm chất của algorithm mà người tạo ra nó đặt ra, có ít nhiều sự thiên vị tiềm ẩn trong chính AI do họ tạo ra.

Thí dụ, hãy tưởng tượng trường hợp một chiếc xe tự động không người lái rơi vào tình huống có thể xảy ra tai nạn giao thông, khi đó nó phải lựa chọn giữa việc lao ra khỏi vách đá hoặc tông vào người đi bộ. Là người lái xe trong tình huống này, bản năng của chúng ta sẽ chiếm ưu thế. Những bản năng đó sẽ dựa trên bản năng sinh tồn cá nhân của chúng ta, không có thời gian để suy nghĩ có ý thức về hướng hành động tốt nhất.

Đối với AI, quyết định đó sẽ là quyết định hợp lý dựa trên những gì algorithm đã được lập trình để thực hiện trong tình huống khẩn cấp. Thật dễ dàng để thấy điều này có thể trở thành một vấn đề rất khó giải quyết.

C. Sự nguy hại của AI

Các nhược điểm kể trên đây cũng chưa thể so sánh với các nguy hại do việc sử dụng AI một cách sai trái. Thí dụ việc phát triển thiếu luân lý, đạo đức trong vài lãnh vực AI như:

• “Cyberattack” những tội phạm tấn công nhắm vào hệ thống computer, computer network, cơ sở, bệnh viện, computer cá nhân hoặc smartphone.

• “Spoofing” là nhiều loại tấn công lừa đảo dựa trên việc tạo Internet giả mạo hầu lừa người sử dụng để lấy dữ kiện hoặc ngân quỹ của người vào trong Internet giả mạo này. Nguy hại hơn nữa là GPS Spoofing để làm lạc hướng các phi cơ dân sự hoặc quân sự

• Chat GPT cũng là đề tài tranh luận giữa các thành viên lập pháp và tư pháp trong nhiều quốc gia. Họ đang dự thảo những đạo luật hầu giới hạn việc sử dụng Chat GPT vào mục đích xấu có hại cho xã hội.

D. Cybersecurity

Để đối lại với những nguy hại kể trên, một ngành AI mới được phát triển Cybersecurity. Nhưng thiện AI và ác AI vẫn đang song song phát triển! Vì vậy Giám đốc cơ quan NASA tuyên bố: “Không có AI, cybersecurity có thể thất bại?” Một số lập luận có thể được đưa ra để hỗ trợ quan điểm này. Cybersecurity vẫn là một cuộc chạy đua vũ trang và những kẻ tấn công sẽ tiếp tục phát triển các chương trình tinh vi và lén lút hơn bao giờ hết cũng như các công cụ hack khác cho phép chúng xâm nhập vào mạng mà không bị phát hiện. Cybersecurity sẽ phải tiếp tục nỗ lực nếu không muốn bị đánh bại.

Về phần chúng ta, nhận thức được ý thức trong giao tiếp với nhau. Các công cụ AI tốt nhất giúp chúng ta loại bỏ những công việc nhàm chán và giúp chúng ta giải quyết những vấn đề lớn hơn. Tất nhiên, chúng ta phải nhớ rằng đây là phương tiện chứ không phải mục đích: chúng ta phải xác định mục tiêu và chọn công cụ phù hợp nhất để đạt được thành quả.

Tóm lại khi còn hiện hữu sự đối lập giữa thiện và ác AI chúng ta có thể gọi đây là Trí Thông Minh Nhân Tạo. Chỉ khi nào còn lại hoàn toàn AI thiện hầu làm lợi ích cho chúng sanh, nhân loại khi đó thật sự là Trí Tuệ Nhân Tạo.

Nguyện cho điều này sớm thành tựu.

Nguyên Trí – Hồ Thanh Trước

Direct link: https://caidinh.com/trangluu1/khoahockythuat/aitrithongminhhay.html

Cái Đình - 2025