Hoàng Giang

Tị nạn ở Hà Lan, vấn nạn cực kỳ khó giải quyết

Không ảnh Trung tâm đăng ký Ter Apel năm 2024. Ảnh: Kees v/d Veen

Nhiều năm qua, vấn đề tiếp nhận người tị nạn và việc dàn xếp cho họ có chỗ ở (tạm hoặc lâu dài) luôn là một trong những cuộc tranh cãi hàng đầu trong quốc hội Hà Lan.

Giải quyết vấn đề tị nạn là một hồ sơ làm nhức đầu các quan chức nhiều nước. Không riêng gì tại những quốc gia quanh những điểm nóng toàn cầu. Không riêng gì những quốc gia nằm ở rìa ngoài của EU. Những quốc gia này đều thấy con số người chạy loạn tới nước mình đã lên tới mức quá tải. Nhưng ở Hà Lan, vấn đề tị nạn còn nghiêm trọng hơn, nó đã gây nên nhiều cuộc biểu tình, ôn hòa có, bạo động cũng có, phản đối sự tiếp nhận người tị nạn. Vài vụ biểu tình phản đối kéo dài nhiều ngày và lôi cuốn được làn sóng tranh cãi toàn quốc là vụ biểu tình tháng 8/2022 tại khách sạn trong làng Albergen (phía đông Hà Lan) và vụ biểu tình có bạo động lớn vào tháng 4/2026 trước tòa nhà sẽ được dùng làm Trung tâm Tị nạn (azc) ở Loosdrecht, một làng nhỏ ở trung tâm Hà Lan. Vào tháng 6/2026 người ta đã khám phá ra pháo cỡ lớn và bom tự chế được dấu tại một nơi sẽ được sửa chữa thành trung tâm tiếp cư ở Nuenen, v.v... Một số vụ biểu tình đã đưa tới kết quả là thị xã nơi đó đã giảm lượng người tị nạn sẽ tới tạm cư trong làng. Ở vài nơi, biểu tình bênh và chống việc tiếp nhận người tị nạn đã xảy ra cùng lúc!

Dân chúng tụ tập trước khu nhà sẽ dùng làm nơi tạm cư cấp thời cho người xin tị nạn,
tối 20/04/2026 tại Loosdrecht. Không lâu sau đó, họ đã dùng pháo hoa đốt một phần khu nhà.

Đã có sự nghi ngờ là một số tổ chức đứng trong bóng tối đã trà trộn vào những cuộc biểu tình để khích động đập phá. Người ta nhận ra là có một số người trong đám biểu tình không phải là dân vùng đó, nhưng cũng có một số lập luận phản đối, với lý do ‘đó là bà con bạn bè của dân làng’. Tuy nhiên, một nghiên cứu hơn 7000 hình ảnh trên Facebook từ 48 cuộc biểu tình gần đây tại 25 địa điểm, do công ty truyền thông NOS thực hiện sau đó đã chỉ ra một số khuôn mặt ‘quen thuộc’: 1 người đã hiện diện trong 31 vụ, 1 người khác bị nhận diện trong 21 vụ.

Hà Lan không phải là nước thành viên EU nhận nhiều người tị nạn nhất. 4 nước hàng đầu theo thứ tự là: Đức, Tây Ban Nha, Ý và Pháp. Nhưng không có nước nào lâm vào hoàn cảnh ngặt nghèo như Hà Lan. Hà Lan có rất ít khả năng xoay trở, vì quốc gia này còn đang vướng mắc vào nhiều vấn đề xã hội khác phải giải quyết cấp thời và đồng bộ.

Bối cảnh xã hội, chính trị, kinh tế… của Hà Lan có liên quan đến người tị nạn:

– Hà Lan, cũng như khoảng 80% quốc gia trên thế giới, đã phê chuẩn Công ước về Tị Nạn do Liên Hợp Quốc đề xướng năm 1951 (và sau đó được bổ sung bằng Nghị Định Thư 1967. Hai văn bản này ấn định những quyền mà người tị nạn được hưởng (1).

– Nhiều cuộc xung đột đẫm máu tại một số quốc gia châu Phi, châu Mỹ Latinh, vùng Đông Âu, vùng Trung Đông v.v. đã khiến nhiều triệu dân trong phút chốc mất hết tài sản và tính mạng bị đe dọa (do trực tiếp tham gia cuộc xung đột hoặc là cư dân trong vùng tranh chấp).

– Các phương tiện di chuyển, thông tin, dịch vụ đã hoàn toàn đổi khác trong nửa thế kỷ vừa qua, người chạy loạn có được nhiều thông tin hơn về cuộc sống nơi những quốc gia ‘an toàn’, họ có thể chọn nơi thích hợp với họ để xin tị nạn.

– Một số quốc gia đang gặp vấn đề thiếu công nhân, dân số sụt giảm và già hóa do sinh suất giảm xuống dưới mức 2%. Thực sự họ rất cần công nhân không có trình độ văn hóa cao (giá thuê mướn rẻ), và chuyên viên có trình độ cao để đưa vào thị trường lao động mà không tốn nhiều chi phí và thời gian đào tạo. Tuy nhiên vấn đề cốt lõi là làm sao lọc lựa được thành phần này từ những người xin tị nạn.

Ngoài những điểm trên, Hà Lan còn bị kẹt vào một số vấn đề:

– Mức an sinh xã hội của Hà Lan thuộc hạng cao (quốc gia phúc lợi), mọi công dân được bảo đảm có một mức sống không giàu nhưng đủ ăn. Do đó nhiều dân chạy loạn đã chọn Hà Lan làm nơi cho họ cơ hội tốt để làm lại cuộc đời khi tị nạn ở đây.

– Do mật độ dân số cao, xuất khẩu chủ yếu về chăn nuôi (thịt, sữa, trứng) và trồng tỉa (rau củ quả), một số lò nhiệt điện chạy than và khí đốt, lò luyện kim, nhà máy phân bón và hóa chất, cơ sở lọc dầu v.v., những yếu tố này đã làm mức khí thải và ô nhiễm môi trường ở Hà Lan từ nhiều năm qua đã lên quá mức cho phép của EU. Hà Lan vẫn đang phải cố gắng tìm biện pháp tiết giảm. Vì lý do này, và bị một mạng luật lệ phức tạp chi phối, Hà Lan không thể xây thêm nhà để đáp ứng nhu cầu. Xin giấy phép xây một khu gia cư mất 10 năm hoặc hơn, vì vướng vào những loại giấy phép về ảnh hưởng môi trường, về chỗ đậu xe, về cảnh quan khu vực, vì luật về không gian tối thiểu cho mỗi đơn vị gia cư đối chọi với luật gia cư và an sinh xã hội là trong đó phải có một số phần trăm tối thiểu nhà xã hội với mức giá tối đa được định quá thấp v.v..

Kết quả là: người tị nạn tiếp tục đến, nhưng các trung tâm tiếp cư không thể giải quyết tình trạng bế tắc của họ khi không thể tìm ra nhà giá rẻ. Trong khi đó, sinh viên cũng không thể tìm ra nơi trọ học.

Người muốn xin tị nạn ở Hà Lan phải qua những thủ tục gì?

Hiện nay, để giản lược thủ tục, tất cả người đến Hà Lan xin tị nạn phải đến Trung tâm Đăng ký ở Ter Apel để lập hồ sơ xin tị nạn. Nơi đây có đặt văn phòng của Sở Nhập cư và Nhập tịch (Immigratie- en NaturalisatieDienst – IND) và những gian nhà cho tạm trú chờ xét duyệt. Tên chính thức là Trung tâm cho Người Xin Tị Nạn (asielzoekerscentrum – azc) Ter Apel, nhưng thường được gọi là Trung tâm Đăng ký Ter Apel (Aanmeldcentrum Ter Apel). Ter Apel là một làng nhỏ sát biên giới Đức, miền bắc Hà Lan. Trung tâm Đăng ký Ter Apel trước kia là kho chứa vật dụng của NATO, nhưng đã nhiều năm không sử dụng vì nguy cơ chiến tranh đã giảm sau khi khối Đông Âu tan rã. Chuyển đổi kho chứa thành trại tiếp nhận người tị nạn là một giải pháp tạo công ăn việc làm cho dân làng. Chiến tranh Syrie và Ukraine đã làm sinh hoạt của làng mang thêm gánh nặng.

Sau khi đăng ký và được mở hồ sơ tị nạn cá nhân, người xin tị nạn sẽ qua thủ tục khám sức khỏe tổng quát, trong đó có xét nghiệm lao là một mục quan trọng. Người xin tị nạn sau đó được đeo một vòng xác nhận vào cổ tay và đưa sang bộ phận sàng lọc của IND. Họ sẽ trải qua một màn tra vấn về nhân thân, lý do xin tị nạn, quá trình chuyến đi, giấy tờ chứng minh v.v… Trong giai đoạn này, người xin tị nạn có thể sẽ được chuyển đến trại tiếp nhận khác, ở Budel-Cranendonck, miền nam Hà Lan, sát biên giới Bỉ.

Sau khi lấy lời khai, người xin tị nạn được xếp vào 1 trong 3 hạng:

– Chấp thuận cho hưởng quy chế tị nạn: đương sự sẽ được đưa tới một Trung tâm Người Xin Tị Nạn (asielzoekerscentrum – azc) chờ hoàn tất hồ sơ.

– Từ chối đơn xin tị nạn: đương sự sẽ bị giữ tại khu đặc biệt nằm trong Trung tâm Đăng ký Ter Apel, chờ quyết định chính thức trục xuất.

– Cần thêm chi tiết bổ túc: đương sự sẽ bị giữ tại Trung tâm Đăng ký Ter Apel, được giới thiệu một luật sư lo thủ tục xác nhận tiếp theo.

Vấn đề mấu chốt nằm ở Trung tâm Đăng ký:

– Những người đến từ những quốc gia được công nhận rộng rãi là nguy hiểm cho họ – thí dụ Syria, Ukraine, được nhanh chóng chấp thuận cho hưởng quy chế tị nạn nếu họ có đầy đủ giấy tờ chứng minh. Con số này gia tăng nhanh chóng, các azc quá tải, họ đành phải nằm chờ ở Trung tâm Ter Apel hoặc Budel cho tới khi trung tâm tìm được chỗ cho họ tạm cư.

– Những người bị từ chối đơn xin tị nạn: những người tới từ những vùng không được công nhận là nguy hiểm cho họ, những người khai gian, phạm tội hình sự v.v… Họ có thể (qua luật sư được giới thiệu) làm đơn khiếu nại. Nếu tòa bác đơn, họ có thể tiếp tục kháng án tới mức cuối cùng. Nếu đã hết mức kháng án, họ sẽ nhận quyết định chính thức về trục xuất. Họ sẽ không được hưởng bất kỳ sự giúp đỡ nào, ngoài sự giúp đỡ cho hồi hương của chính phủ, và một số hội thiện nguyện giúp người vô gia cư có chỗ trú ngụ khẩn cấp. Những quốc gia họ đã rời bỏ thường không chịu nhận họ lại, và như thế họ sống lang thang ngoài vòng pháp luật.

Những trường hợp chờ đợi giải quyết (cấp chỗ ở hoặc chờ phán quyết trục xuất) đã gây nên sự ứ đọng trầm trọng ở Ter Apel. Những người mới tới đăng ký không còn chỗ trú ngụ nữa. Ter Apel bắt đầu ngán những tệ nạn do dân tị nạn gây ra, như đi xe bus không trả tiền, trộm cắp tại các cửa hàng. Vài vụ bạo hành, ăn cướp, hiếp dâm… đã xảy ra. Xe bus cũng có lúc phản đối bằng cách không dừng ở những trạm gần trung tâm nữa!

Trung tâm hoàn toàn bó tay trong cách giải quyết số người được tạm qua đêm tại Ter Apel. Trong khi đó, thị xã Westerwolde, nơi có trụ sở của Trung tâm Đăng Ký, sau nhiều năm thất bại trong thương lượng với chính quyền từ trung ương tới địa phương để tìm một giải pháp, đã gia tăng áp lực qua tòa án. Họ đạt được lệnh tòa là Trung tâm Đăng ký phải đền bù cho thị xã 15.000€ mỗi đêm, nếu số người qua đêm vượt mức 2000 người, với mức phạt tối đa là 1 triệu rưởi euro. Mức phạt 1 triệu rưởi euro này, như mọi người có thể thấy rõ ngay từ đầu, đã vượt qua nhanh chóng, mà tình trạng vẫn không cải thiện, tình trạng nằm vật vạ bên ngoài vòng rào trung tâm là hình ảnh trở thành quen thuộc với dân làng.

Nhưng cũng không giải quyết được. Trung tâm đã dùng tới những mưu mẹo như ban ngày cho họ ‘nghỉ tạm’ bên ngoài vòng rào, và buổi chiều chở họ tới làng bên cạnh, có khu dựng lều cho họ qua đêm. Nhưng dân tị nạn chẳng thích thú gì khi sống trong tình trạng ‘bị lùa như đàn bò’ mỗi ngày. Những người đã trải qua nhiều chấn thương tâm lý trên đường tị nạn thì chống cự lại, ‘thà chết chứ không rời trung tâm nửa bước’, vì họ sợ là xe không đưa họ tới nơi qua đêm mà sẽ chở họ qua biên giới và bỏ họ ở đó.

Giải pháp khác là gởi tạm họ trong những khách sạn còn dư phòng, nhưng lập tức phải bãi bỏ khi thấy là chi phí này còn cao hơn 15.000 euro tiền phạt mỗi ngày. Trung bình, chi phí cho 1 người tị nạn tạm cư ngụ trong khách sạn là 91.000 euro/năm, gấp 3 lần chi phí tạm cư tại các trung tâm azc.

Một số ‘lều trại’ với tiện nghi tối thiểu đã được dựng lên ở những khu đất trống của chính phủ để giải quyết những trường hợp khẩn cấp. Vài cơ sở vốn được thiết kế cho các cuộc vui chơi triển lãm, thi đấu v.v… cũng đã được trưng dụng. Trong những nơi ở tạm bợ này, người xin tị nạn có giường dã chiến để nghỉ lưng, được cấp tiền tiêu xài hàng ngày theo tiêu chuẩn. Tóm lại, nghe qua có vẻ hợp lý, nó chứng tỏ sự quan tâm của chính phủ trong hoàn cảnh ngặt nghèo chung của cả nước.

Nhưng không phải như vậy là ổn!

Theo Công ước về tị nạn, thì ‘người xin tị nạn phải được bố trí chỗ ở trong không gian, trung tâm hoặc nhà ở được thiết kế đặc biệt để tiếp nhận người xin tị nạn’. Điều này có nghĩa là những nơi ở tạm bợ hoặc các hội trường thể thao hay nơi tổ chức sự kiện triển lãm, vui chơi… với giường xếp dã chiến không thuộc phạm vi này. Khi viện dẫn một điều khoản trong công ước về miễn trừ, khi ‘khả năng tiếp nhận thông thường tạm thời bị cạn kiệt’ nếu ‘được chứng minh một cách hợp lý’, thì những người xin tị nạn có thể được bố trí chỗ ở trong những không gian không được thiết kế đặc biệt để tiếp nhận người xin tị nạn, chẳng hạn như lều hoặc hội trường lớn. Tuy nhiên, vì không chứng minh được ‘tình trạng cạn kiệt’, những nơi trú ngụ tạm bợ này đã nhanh chóng bị dẹp.

Biết bao nhiêu cơ quan, văn phòng… bỏ không nhiều năm, tại sao không cho người tị nạn vào đó tạm trú? Đó là câu hỏi. Và câu trả lời sẽ là: vì luật gia cư của Hà Lan ràng buộc bằng những quy định về nơi ăn chốn ở. Và vô số những luật khác đã cản trở.

Quốc hội Hà Lan cũng lâm bế tắc. Nhiệm kỳ nào các dân biểu cũng kéo dài tiến trình thảo luật tìm ra giải pháp, chờ trút trách nhiệm cho nhiệm kỳ sau. Cứ thế mà dằng dai.

Vài con số

Vào tháng 04/2026, số hồ sơ xin tị nạn đang chờ được cứu xét là 47490 (năm 2021 có 18.000 hồ sơ chờ cứu xét – thống kê của IND). Cũng theo thống kê này, thời gian chờ cứu xét hiện nay (2026) trung bình là 127 tuần (tức hơn 2 năm), so với 31 tuần vào năm 2022 (7 tháng rưỡi).

Từ khi cuộc chiến ở Ukraine bộc phát, số người Ukraine xin tị nạn ở Hà Lan tăng vọt. Trong sự xúc động lúc ban đầu, cánh cửa cho dân Ukraine tị nạn được mở rộng, họ được hưởng ngay một số ưu đãi. Nhưng chiến tranh càng kéo dài thì tình hình càng trở nên bi đát. Nhiều người tị nạn không muốn về lại quốc gia của họ, vì mọi thứ đã tan hoang, và họ đã dần dần xây dựng được cuộc sống mới ở Hà Lan. Theo thống kê, ngày 30/04/2026 tổng số người tị nạn Ukraine ở Hà Lan là 136.480, trong khi đó chỉ có tổng cộng 95.960 giường, trong số này 95.800 giường thực sự đang sử dụng (đã có người).

Dân số Hà Lan, theo Phòng Thống Kê Trung Ương (CBS).
Mật độ dân số: + 540 người/km2 (đứng thứ 2 trong EU, chỉ thua đảo quốc Malta)

Một số giải pháp

Chính quyền đã cố gắng đưa ra một ‘Luật trải đều’ (Spreidingswet), đại cương là những biện pháp rải đều những Trung tâm azc khắp Hà Lan. Trước hết là kêu gọi các thị xã tình nguyện hợp tác nhận thêm người, nếu không giải quyết được thì sẽ dùng phương thức ép buộc. Luật này đã chính thức có hiệu lực vào ngày 01/01/2024. Mặc dù gặp sự phản đối của rất nhiều thị xã viện dẫn những lý do bất khả thi – theo họ rất thực tế, nhưng sự giằng co vẫn còn kéo dài.

Ngược lại, một số thị xã đã nhanh chóng hưởng ứng, nhận người tị nạn cho vào tạm cư nhiều hơn số ấn định, để đổi lấy một số quyền lợi và ưu đãi.

IND nói là sẽ đang cố gắng tăng tốc quá trình giải quyết người xin tị nạn qua ngã tòa án, có nghĩa là số người nhận quyết định bác bỏ đơn xin tị nạn sẽ gia tăng. Cuối tháng 6/2026, Hiệp ước Tị nạn và Di cư của châu Âu bắt đầu có hiệu lực, theo đó quyết định thuận hoặc bác đơn xin tị nạn sẽ phải được giải quyết trong vòng 2 tuần lễ. Nhưng như vậy chỉ là giải quyết mặt nổi của các trung tâm tiếp nhận người tị nạn, còn số người trở thành dân vô gia cư do bị bác đơn sẽ là gánh nặng cho xã hội.

EU cũng nhiều lần tìm cách lập những trại tiếp người xin tị nạn ở bên ngoài biên giới bao bọc EU. Những người xin tị nạn sẽ phải tới đó đăng ký, và vì nằm ngoài EU cho nên họ có thể nhanh chóng bị bác đơn xin tị nạn mà không thể khiếu nại dựa trên điều 33 của Công ước về Tị Nạn (nguyên tắc ‘không trả lại’: các quốc gia không được trục xuất hoặc trả người tị nạn về quốc gia nơi tính mạng hay tự do của họ bị đe dọa).

Ngoài ra EU đang nghiên cứu kế hoạch thành lập những ‘điểm tập trung những người không qua được bước sàng lọc’. Những điểm này theo dự kiến, sẽ được đặt ở một số quốc gia châu Phi. Có nghĩa là: những người không được chấp nhận cho tị nạn sẽ được chuyển qua những trạm này, để họ có thể lựa chọn: tình nguyện hồi hương hoặc tìm một việc làm ở nơi đó. Bởi vì theo nghĩa nguyên thủy: tị nạn là chạy khỏi nơi nguy hiểm để đến nơi có an ninh. Không có lý do gì để chọn quốc gia A thay vì quốc gia B nếu cả hai đều yên bình cả. Dĩ nhiên còn nhiều rào cản trong việc thương thuyết với những quốc gia đó.

Kết luận

Vấn nạn người chạy loạn từ những vùng giao tranh và xin tị nạn ở những quốc gia ‘yên bình hơn’ là bài toán khó giải quyết. Do toàn cầu hóa và sự tiến bộ của nhân loại, dân chạy loạn ngày nay có thể đi xa hơn những quốc gia láng giềng. Một chiếc điện thoại di động, một thẻ credit card mang theo là có thể sống còn ở khắp nơi. Công ước về Tị nạn ra đời trong hoàn cảnh xã hội khác, và cũng là sự thể hiện lòng nhân đạo của những quốc gia đang yên bình. Nhưng nó hiện đang đối chọi với những nhu cầu thực tế của dân chúng. Hà Lan là một thí dụ. Sự tắc nghẽn trong gia cư và chính sách phúc lợi phát xuất từ những nguyên nhân mang tính quốc gia: sự phức tạp của mạng lưới luật lệ, sự chuyển dịch dân cư từ vùng quê tới các thành phố lớn, những mục tiêu về thiên nhiên và môi trường sống mà Hà Lan phải đạt được theo chuẩn EU v.v.. Dĩ nhiên trong đó có sự gia tăng nhân khẩu do nhập cư (theo thống kê của ING, năm 2026 Hà Lan thiếu khoảng 410.000 đơn vị gia cư), nhưng dân chúng dựa vào yếu tố sau cùng để phản đối chính sách tiếp nhận thêm người tị nạn. Ít nhiều, họ có lý, khi họ cho là người tị nạn được hưởng nhiều ưu tiên trong việc cấp nhà xã hội, và cũng vì họ ‘xí phần’ những căn nhà có giá thuê rẻ, mà dòng người xin tị nạn không biết sẽ kéo dài tới bao giờ. Theo ước tính, để tạm hạ nhiệt thị trường địa ốc ở Hà Lan, trong vòng 5 năm tới phải có thêm một triệu đơn vị gia cư mới. Lấy đâu ra đất cất nhà mới, trong khi mạng lưới cung cấp điện hiện tại đã quá tải.

Hoàng Giang

__________

Một số quyền cơ bản trong Công ước 1951:

– Quyền không bị trục xuất, trừ những điều kiện nhất định, được quy định chặt chẽ (Điều 32)
– Quyền không bị trừng phạt vì xâm nhập bất hợp pháp vào lãnh thổ của một Quốc gia ký kết (Điều 31)
– Quyền không bị phân biệt đối xử (Điều 3 và 5)
– Quyền có việc làm bền vững (Điều 17 đến 19 và 24)
– Quyền về nhà ở, đất đai và tài sản, kể cả sở hữu trí tuệ (Điều 13, 14 và 21)
– Quyền được hưởng sự giáo dục (Điều 22)
– Quyền tự do tôn giáo (Điều 4)
– Quyền tiếp cận công lý (Điều 16)
– Quyền tự do đi lại trong lãnh thổ (Điều 26 và Điều 31 [2])
– Quyền được cấp giấy tờ dân sự, nhân thân, đi lại (Điều 12, 27 và 28)
– Quyền được bảo trợ xã hội (Điều 23 và 24 [2-4]).

Direct link: https://caidinh.com/trangluu2/vanhoaxahoi/xahoi/tinanohalan.html