Nguyễn Thị Quỳnh Anh

Liệu chúng ta đã sẵn sàng cho cú sốc Trung Quốc thứ ba chưa?

<=== Hình: app.com.pk

Trong khi Liên minh Châu Âu và Trung Quốc đang nỗ lực hết sức để ngăn chặn một cuộc chiến thương mại bắt nguồn từ cú sốc Trung Quốc thứ hai, thì cú sốc Trung Quốc thứ ba đã bắt đầu lộ diện. Vào tháng 7, công ty Moonshot của Trung Quốc đã ra mắt một mô hình AI có hiệu năng tương đương với các đối thủ Mỹ nhưng với chi phí thấp hơn nhiều. Cuối tháng 7, thông tin được tiết lộ cho thấy Trung Quốc đã bắt đầu sản xuất máy quang khắc tia cực tím sâu (DUV) – một thị trường hiện do niềm hãnh diện của Hòa Lan, công ty  ASML, thống trị.

Cú sốc Trung Quốc đầu tiên diễn ra khi Trung Quốc nhanh chóng trở thành công xưởng của thế giới sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2001. Mặc dù một số khu vực tại châu Âu cũng chịu ảnh hưởng, nhưng tác động này lại diễn ra gay gắt nhất tại vùng “Vành đai Rỉ sét” (Rust Belt) (1) của Mỹ, nơi hàng loạt nhà máy biến mất và các cộng đồng dân cư rơi vào cảnh suy sụp. Tuy nhiên, do Đức khi đó đóng vai trò là “nhà máy cho các nhà máy khác” (factory for factories) và tầng lớp mới giàu lên tại Trung Quốc có nhu cầu lớn đối với các mặt hàng xa xỉ của châu Âu, nên rốt cuộc cú sốc Trung Quốc đầu tiên lại không gây ra tác động tiêu cực đến tình hình công ăn việc làm tại châu Âu.

Cú sốc Trung Quốc lần thứ hai mang tính chất hoàn toàn khác biệt và đang tác động đặc biệt đối với châu Âu. Sự tiến bộ công nghệ nhanh chóng tại Trung Quốc đang khiến thị trường toàn cầu tràn ngập các sản phẩm công nghiệp chất lượng cao nhưng có giá cực rẻ nhờ vào các khoản trợ cấp của nhà nước. Nếu như cú sốc đầu tiên chủ yếu liên quan đến hàng dệt may và đồ điện tử cơ bản, cú sốc thứ hai lại xoay quanh các công nghệ phức tạp như xe điện, tấm pin năng lượng mặt trời, pin và máy móc tiên tiến. Sự sống còn của ngành công nghiệp ô tô châu Âu đang bị đe dọa nghiêm trọng.

Tuy nhiên, đối với Chủ tịch Tập Cận Bình, như thế vẫn chưa đủ. Tại Hội nghị Trí tuệ Nhân tạo Thế giới diễn ra ở Thượng Hải vào tháng trước, nhà lãnh đạo Trung Quốc đã mô tả trí tuệ nhân tạo (AI) là một “cơ hội lịch sử hiếm có”. Theo Kế hoạch 5 năm lần thứ 15, đến năm 2030, cứ mười thiết bị thì có chín thiết bị – từ điện thoại thông minh cho đến nhà máy điện hạt nhân – phải được tích hợp AI. Trong khi thanh thiếu niên ở châu Âu còn mải mê vui chơi giải trí, thì mọi phụ huynh Trung Quốc có đủ điều kiện kinh tế đều đang cho con em mình tham gia các trại hè về AI. Lời hứa hẹn được đưa ra là chỉ sau sáu ngày, các em sẽ có đủ khả năng để khởi nghiệp.

Kể từ khi kế hoạch chính sách “Made in China 2025” được công bố vào năm 2015, rõ ràng là Trung Quốc đang đặt mục tiêu thống trị ngành công nghiệp công nghệ cao toàn cầu. Theo Viện Chính sách Chiến lược Úc (ASPI), Trung Quốc hiện đang dẫn đầu trong 69 trên tổng số 74 lĩnh vực công nghệ then chốt – gia tăng so với con số 57 trên 64 của một năm trước đó. Trong mười hai tháng qua, Hoa Kỳ đã đánh mất vị thế dẫn đầu ở các lĩnh vực như mô hình ngôn ngữ lớn, điện toán hiệu năng cao và nghiên cứu bán dẫn tiên tiến, những công nghệ mà trước đây nước này từng nắm giữ ưu thế vượt trội.

Các tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ đang đầu tư mạnh mẽ vào AI với niềm tin rằng thị trường này vận hành theo cơ chế “kẻ thắng chiếm tất cả” (winner-takes-all). Tuy nhiên, mô hình kinh doanh đó đang trở nên ngày càng bấp bênh khi các công ty Trung Quốc như DeepSeek và Moonshot phát triển được những mô hình có năng lực tương đương với chi phí thấp hơn nhiều, đồng thời phát hành chúng trực tuyến, cho phép bất kỳ ai cũng có thể tải về và sử dụng trên máy tính cá nhân để xây dựng các ứng dụng riêng. Chẳng hạn một bộ thuộc chính phủ tại Nairobi có thể tự thiết lập hệ thống AI riêng mà không cần xin phép hay phải trả chi phí sử dụng hàng tháng.

Tại Thượng Hải, ông Tập Cận Bình tuyên bố rằng Trung Quốc sẽ cung cấp cho các nước thuộc khối Nam bán cầu (Global South) các cơ hội đào tạo và hội thảo trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, đồng thời thành lập các trung tâm hợp tác quốc tế về ứng dụng AI. Rõ ràng Trung Quốc đang nhắm đến việc tạo ra sự phụ thuộc lâu dài. Ông Tập kỳ vọng rằng những bên hiện đang xây dựng hệ thống hành chính, bệnh viện và trường học dựa trên nền tảng của Trung Quốc sẽ vẫn tiếp tục sử dụng các hệ thống này sau một thập kỷ nữa.

Do đó, cú sốc Trung Quốc thứ ba không chỉ xoay quanh việc còn lại bao nhiêu nhà máy tại châu Âu, mà còn là vấn đề ai sẽ nắm quyền kiểm soát công nghệ của tương lai. Nếu Trung Quốc thành công trong việc giành vị thế thống trị ở các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), chất bán dẫn và những công nghệ then chốt khác – không chỉ bằng cách sản xuất với chi phí thấp hơn mà còn bằng cách phổ biến chúng trên toàn cầu – thì cán cân quyền lực sẽ thay đổi sâu sắc. Cú sốc Trung Quốc đầu tiên chủ yếu gây mất công ăn việc làm trong các nhà máy sản xuất, cú sốc thứ hai đe dọa cả những ngành công nghiệp, còn cú sốc thứ ba đe dọa sự phụ thuộc về mặt công nghệ của chúng ta.

Nguyên tác: Zijn we klaar voor de derde China-schok? | Heleen Mees (Kinh tế gia) | de Volkskrant, 09-08-2026
Người dịch: Nguyễn Thị Quỳnh Anh

________________

Chú thích:

(1): Vành đai Rỉ sét (trước đây được gọi là Vành đai Thép – Steel Belt - hoặc Vành đai Xí nghiệp – Factory Belt) là một khu vực tại Hoa Kỳ đã trải qua sự suy giảm công nghiệp đáng kể trong hậu bán thế kỷ 20. Khu vực này tập trung quanh vùng Ngũ Đại Hồ và các bang thuộc vùng Trung Đại Tây Dương. “Vành đai Rỉ sét” (Rust Belt) thường bao gồm các bang Illinois, Indiana, Iowa, Michigan, Minnesota, New Jersey, New York, Ohio, Pennsylvania và Wisconsin.

Direct link: https://caidinh.com/trangluu2/thoisu/lieuchungtadasansang.html